Anasayfa » Çoklu Ortam Tasarım İlkeleri

Çoklu Ortam Tasarım İlkeleri

Çoklu Ortam Tasarım İlkeleri
Konu Dışı İşlemleri Azaltma İlkeleri Temel Süreçleri Yönetme İlkeleri Üretici Süreçleri Geliştirme İlkeleri
• Tutarlılık
• Dikkat Çekme
• Gereksizlik
• Konumsal Yakınlık
• Zamansal Yakınlık
• Parçalara Bölme
• Ön - Alıştırma
• Biçim
• Çoklu Ortam
• Kişileştirme
• Ses
• Resim
Adsız

A. Konu Dışı İşlemleri Azaltma İlkeleri

1. Tutarlılık İlkesi

Tutarlılık ilkesine göre, konu dışı materyaller çoklu ortam tasarımı dışında tutulduğunda öğrenenler daha iyi öğrenir.

Kuramsal gerekçesi: Konu dışı materyaller, öğrenenin ilgisini ve dikkatini dağıtabilir, materyalin organize edilmesini ve konunun anlaşılmasını zorlaştırabilir veya materyalin farklı bir konu ile ilişkilendirilmesine sebep olabilir. Tutarlılık ilkesi üç alt ilke ile açıklanabilir:

İlgi çekici ancak konu ile ilgisi olmayan sözel ve görseller çoklu ortam tasarımından çıkarılırsa,

İlgi çekici ancak konu ile ilgili olmayan ses ve müzikler çoklu ortam tasarımından çıkarılırsa,

Gereksiz sözcük ve semboller çoklu ortam tasarımından çıkarılırsa öğrenenler daha iyi öğrenir.

Uygulama gerekçesi: Yapılan çalışmalarda, tutarlılık ilkesine uyan çoklu ortam tasarımları ile çalışan öğrenenlerin, konu dışı materyal içeren çoklu ortam tasarımları ile çalışan öğrenenlere kıyasla problem çözme transfer testlerinde daha başarılı olduğu görülmüştür.

2. Dikkat Çekme İlkesi

Dikkat çekme ilkesine göre, önemli sözcük ve görseller vurgulandığında öğrenenler daha iyi öğrenir.

Kuramsal gerekçesi: Öğrenenin dikkati çoklu ortam tasarımındaki önemli kısımlara, kavramlara çekilir ve öğrenenin bu ögeler arasında bağlantılar kurması sağlanarak konu dışı işlemler azaltılır. Dikkat çekme ögeleri yeni bir bilgi eklemez, çoklu ortam tasarımındaki önemli yerlere vurgu yapar. Başlıklandırma, önemli bölümlerin altını çizme, tırnak işaretleri içerisine alıp belirginleştirme, koyu yazarak belirginleştirme, italik yazma gibi yöntemler, çoklu ortam materyallerinde kullanılabilecek sözel dikkat çekme yöntemlerine örnek verilebilir. Ayırt edici renklerden yararlanma, ok kullanma, önemli yerlere yanıp sönme efektleri ekleme, işaretleme ifadeleri kullanma ve önemli yerleri büyüteç içerisine alarak belirginleştirme gibi yöntemler, çoklu ortam materyallerinde kullanılabilecek görsel dikkat çekme yöntemlerine örnek verilebilir.

Uygulama gerekçesi: Yapılan çalışmalarda, dikkat çekme ilkesine uyan çoklu ortam tasarımları ile çalışan öğrenenlerin, dikkat çekme ilkesine uymayan çoklu ortam tasarımları ile çalışan öğrenenlere kıyasla daha başarılı olduğu görülmüştür.

3. Gereksizlik İlkesi

Gereksizlik ilkesine göre, sözlü anlatım ve görsellerin birlikte kullanıldığı durumlarda; sözlü anlatım, görsel ve metnin birlikte kullanıldığı durumlara kıyasla öğrenenler daha iyi öğrenir.

Kuramsal gerekçesi: Öğrenenler hem yazılı hem de seslendirilmiş metni birbiriyle karşılaştırmaya çalışacakları için zihinsel olarak daha fazla çaba harcayacak ve bu durum bilişsel yükün artmasına neden olacaktır. Ayrıca çoklu ortam tasarımındaki hem görselleri hem de yazılı metni aynı anda görsel olarak taramaya çalışan öğrenenin görsel kanalında aşırı yüklenme gerçekleşecektir.

Uygulama gerekçesi: Yapılan çalışmalarda, sözlü anlatımın ve görsellerin birlikte kullanıldığı çoklu ortam tasarımları ile çalışan öğrenenlerin; sözlü anlatım, görsel ve metnin birlikte kullanıldığı çoklu ortam tasarımları ile çalışan öğrenenlere kıyasla hem performans testlerinde hem de hatırlamada daha başarılı olduğu görülmüştür.

4. Konumsal Yakınlık İlkesi

Konumsal yakınlık ilkesine göre, birbiriyle ilişkili metin ve görsellerin çoklu ortam tasarımında birbirlerine yakın olduğu durumlarda, ilgili metin ve görsellerin birbirlerinden uzak olduğu durumlara kıyasla öğrenenler daha iyi öğrenir.

Kuramsal gerekçesi: Birbiri ile ilişki metinlerin ve görsellerin çoklu ortam tasarımında birbirine yakın konumda olması durumunda öğrenenler çoklu ortam tasarımında görsel ve metni ayrı ayrı araştırmak zorunda kalmayacak ve her ikisini aynı anda çalışan bellekte işleyebilecektir.

Uygulamalı gerekçesi: Yapılan çalışmalarda, birbiri ile ilişkili metin ve görsellerin sayfada birbirine yakın konumda olduğu çoklu ortam tasarımları ile çalışan öğrenenlerin, birbirlerinden uzak konumda oluğu çoklu ortam tasarımları ile çalışan öğrenenlere kıyasla performans transfer testlerinde daha başarılı olduğu görülmüştür.

5. Zamansal Yakınlık İlkesi

Zamansal yakınlık ilkesine göre, birbiriyle ilişkili metin ve görsellerin aynı anda sunulduğu ortamlarda, ilgili metinlerin ve görsellerin art arda sunulduğu ortamlara kıyasla öğrenenler daha iyi öğrenir.

Kuramsal gerekçesi: Sözlü anlatımın ve animasyonun birbiri ile ilişkili bölümlerinin aynı anda sunulması durumunda öğrenenler sözlü anlatım ve animasyonun zihinsel gösterimini çalışan bellekte aynı anda tutabilecek ve bu sayede görsel ve sözel ögeler arasında zihinsel bağlantıları daha iyi kurabilecektir.

Uygulamalı gerekçesi: Yapılan çalışmalarda, sözlü anlatımın ve animasyonun birbiriyle ilişkili bölümlerinin aynı zamanda sunulduğu çoklu ortam tasarımları ile çalışan öğrenenlerin, sözlü anlatımın ve animasyonun birbiriyle bağlantılı bölümlerin art arda sunulduğu çoklu ortam tasarımları ile çalışan öğrenenlere kıyasla hatırlama testlerinde daha başarılı olduğu görülmüştür.

B. Temel Süreçleri Yönetme İlkeleri

6. Parçalara Bölme İlkesi

Parçalara bölme ilkesine göre, konunun uygun biçimde bölümlere ayrıldığı durumlarda, konunun bölümlere ayrılmadan verilmesine göre öğrenenler daha iyi öğrenir.

Kuramsal gerekçesi: Çoklu ortam tasarımındaki içerik hızlı ve aralıksız bir şekilde öğrenenlere sunulduğunda, öğrenenler mesajı tam olarak algılayamayabilir. Çünkü bu durumda öğrenenler çoklu ortam sunumundaki art arda gelen mesajlar arasında nedensel ilişki kuracak yeterli zamanı bulamayabilir. İçeriği daha küçük parçalara bölüp öğrenenlere bu bölümler arasında kontrol olanağı sunarak, öğrenenlerin ana bilişsel süreçlerini yönetmesine olanak sağlanır.

Uygulamalı gerekçesi: Yapılan çalışmalarda, sözlü anlatım içeren animasyonun parçalara bölünerek sunulduğu çoklu ortam tasarımları ile çalışan öğrenenlerin, sözlü anlatım içeren animasyonun sürekli ve tek bir bütün halinde sunulduğu çoklu ortam tasarımları ile çalışan öğrenenlere kıyasla problem çözme ile ilgili transfer testlerinde daha başarılı olduğu görülmüştür.

7. Ön-alıştırma İlkesi

Ön alıştırma ilkesine göre, öğrenilecek anahtar kavramların ve bu kavramların özelliklerinin önceden bilinmesi durumunda öğrenenler daha iyi öğrenir.

Kuramsal gerekçesi: Adımlarını bir olay dizisi içerisinde sunan, hızlı ilerleyen bir sözlü anlatım barındıran animasyonun izlenmesi durumunda, öğrenenler, sistemin nedensel bir modelini zihinsel olarak oluşturmak, aynı zamanda sistemdeki her bir anahtar bölüm için bileşen modellerini oluşturmak zorundadır. Ana dersten önce anahtar kavramların sunulduğu ön alıştırma bölümü kullanılması, ana süreç için bu iki isteğin yönetilmesine yardımcı olabilir.

Uygulamalı gerekçesi: Yapılan çalışmalarda, konu ile ilgili anahtar kavramlar ve bu kavramların anlamlarına ilişkin bilgileri ön alıştırma bölümünden önce verildiği çoklu ortam tasarımları ile çalışan öğrenenlerin, anahtar kavramlar ve bu kavramların anlamlarına ilişkin bilgileri ön alıştırma bölümünden önce verilmediği çoklu ortam tasarımları ile çalışan öğrencilere kıyasla problem çözme ile ilgili transfer testlerinde daha başarılı olduğu görülmüştür.

8. Biçim İlkesi

Biçim ilkesine göre, görsel ve sözlü anlatımın birlikte sunulduğu ortamlarda; görsel ve yazılı metnin birlikte sunulduğu durumlara göre öğrenenler daha iyi öğrenir.

Kuramsal gerekçesi: Çoklu ortam tasarımında metnin diğer görseller ile birlikte ekranda yazılı şekilde sunulduğu durumlarda hem görseller hem de sözcükler öğrenenin bilişsel sistemine gözleri aracılığıyla girer ve bu durum görsel kanalda aşırı yüklenmeye neden olur. Çoklu ortam tasarımında metin ekranda görsel şekilde yer almak yerine sözlü anlatım şeklinde verilir ise görsel kanalda oluşan bilişsel yükün bir kısmı sözel kanala aktarılır ve böylece öğrenen daha iyi öğrenir.

Uygulamalı gerekçesi: Yapılan çalışmalarda, animasyon ya da görsellerden oluşan bir bölümün sözlü anlatım ile birlikte verildiği çoklu ortam tasarımları ile çalışan öğrenenlerin, animasyon ya da görsellerden oluşan bir bölümün ekran üzerinde görülen bir metin ile birlikte verildiği çoklu ortam tasarımları ile çalışan öğrencilere kıyasla problem çözme ile ilgili transfer testlerinde daha başarılı olduğu görülmüştür.

C. Üretici Süreçleri Geliştirme İlkeleri

9. Çoklu Ortam İlkesi

Çoklu ortam ilkesine göre, görsel ve yazının birlikte sunulduğu ortamlarda, sadece yazının sunulduğu öğrenme ortamlarına göre öğrenenler daha iyi öğrenirler.

Kuramsal gerekçesi: Yazılar ve görseller beraber sunulduğunda öğrenenler, sözel ve görsel olarak zihinsel modelleri oluşturabilir ve bunlar arasında ilişkiler kurma imkanına sahip olur.

Uygulamalı gerekçesi: Yapılan çalışmalarda, görsel ve yazının ya da sözlü anlatım ve animasyonun birlikte verildiği çoklu ortam tasarımları ile çalışan öğrenenlerin, metnin ya da sözlü anlatımın tek başına verildiği çoklu ortam tasarımları ile çalışan öğrenenlere kıyasla transfer testlerinde daha başarılı olduğu görülmüştür.

10. Kişileştirme İlkesi

Kişileştirme ilkesine göre, günlük dil kullanılan ortamlarda, akademik dil kullanılan ortamlara göre öğrenenler daha iyi öğrenir.

Kuramsal gerekçesi: Öğrenenler yazarın kendilerine hitap ettiğini sezer. Yazar onlar için günlük konuşma dili kullanan bir dost gibi görünür. Bu sebeple öğrenenler, yazarın söylediklerini daha mantıklı ve anlamlı bulmaya meyillidir.

Uygulamalı gerekçesi: Yapılan çalışmalarda, metinlerinde günlük dil kullanılan çoklu ortam tasarımları ile çalışan öğrenenlerin, metinlerinde akademik dil kullanılan çoklu ortam tasarımları ile çalışan öğrencilere kıyasla transfer testlerinde daha başarılı olduğu görülmüştür.

11. Ses İlkesi

Ses ilkesine göre, sözlü anlatım insan sesi ile verildiğinde, makine sesi ile verilmesine göre öğrenenler daha iyi öğrenir.

12. Resim İlkesi

Resim ilkesine göre, anlatan kişinin resminin görülmesi, öğrenenlerin daha iyi öğrenmelerine katkı sağlamaz.

Değerli öğretmenimiz, değerlendirme sorularını çözmeniz bizi çok mutlu eder, teşekkür ederiz ☺
Değerli öğretmenimiz, materyalinizi bize gönderirseniz çoklu ortam tasarım ilkelerine uygunluğunu değerlendirip size geri bildirim verebiliriz 🧐
Kaynaklar
  • Dursun, Ö. Ö. ve Odabaşı, H. F. (Ed.). (2017). Çoklu Ortam Tasarımı (3. Baskı). Ankara: Pegem Yayınları
Diğer İçerikler
Çoklu Ortam Kavramı

İlkelerin Uygulama Örnekleri

İlkelere Uymanın Başarıya Olan Etkileri

Çoklu Ortamla Öğrenmede Bilişsel Model